NGHỊCH LÝ ĐẤU TỐ THỜI MẠNG XÃ HỘI - CÔNG NGHỆ ĐÃ TRIỆT TIÊU KHOẢNG LẶNG CỦA SỰ TỰ SOI XÉT

 

 

Bức tranh “Bait” (Mồi nhử) do họa sĩ Bruce H. Smith thực hiện năm 2010 mượn lại điển tích Kinh Thánh về người đàn bà bị kết tội ngoại tình để phác họa một khung cảnh đầy tính giễu nhại. Những nhân vật trong tranh hiện lên với cơ thể vặn vẹo, những ngón tay chỉ trỏ kéo dài một cách phi lý và biểu cảm gương mặt hung hãn, kệch cỡm. Sự cường điệu hóa này không đơn thuần là thủ pháp nghệ thuật mà chính là sự lột trần bản chất của các cuộc đấu tố nhân danh đạo đức trong xã hội đương đại. Khi đặt tác phẩm này cạnh thực tế của văn hóa đại chúng, đặc biệt là hiện tượng các nghệ sĩ hoặc công chúng nhân danh sự công chính để phán xét lẫn nhau trên không gian mạng, một hệ thống nghịch lý sâu sắc về đạo đức và tâm lý đám đông sẽ bị lộ diện.

Nghịch lý đầu tiên nằm ở sự tương phản giữa tư thế của kẻ phán xét và vị thế của người bị kết án. Trong tác phẩm của Bruce H. Smith, đám đông đứng ở vị trí bề thế, vây quanh và dùng hình thể áp đảo để dồn ép một người phụ nữ tội nghiệp và một Chúa Giêsu tĩnh lặng. Sự hung hăng bầy đàn này phản ánh chính xác hiệu ứng "nhà kính" trong văn hóa ứng xử hiện đại. Khi một cá nhân, đặc biệt là một nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng, đứng lên chỉ trích lỗi lầm của đồng nghiệp, họ thường tự đặt mình vào một vùng an toàn tuyệt đối được bảo bọc bởi số đông.

Hành vi nhân danh đạo đức này thực chất là một cơ chế tự vệ và khẳng định vị thế. Bằng cách vạch trần cái xấu của người khác, kẻ phán xét tự tạo ra một hào quang trong sạch cho chính mình mà không cần qua kiểm chứng. Tuy nhiên, không gian mạng xã hội là một nhà kính trong suốt. Việc ném đá người khác vô tình kích hoạt dòng chảy soi xét ngược lại quá khứ của chính kẻ đi kết tội. Nghịch lý xảy ra khi những người lớn tiếng nhất về đạo đức lại thường là những người có nhiều vết rạn nứt nhất trong lối sống. Sự công chính lúc này không còn là một giá trị tự thân mà trở thành một chiếc mặt nạ để che giấu những tì vết cá nhân.

Tiêu đề “Bait” của bức tranh chứa đựng một thông điệp tàn nhẫn: người đàn bà ngoại tình không phải là mục tiêu cuối cùng, cô chỉ là một mồi nhử để đám đông gài bẫy và thử thách một quyền lực lớn hơn. Trong thế giới giải trí và mạng xã hội ngày nay, lỗi lầm của một nghệ sĩ cũng thường đóng vai trò là một thứ mồi nhử như vậy. Đằng sau những khẩu hiệu thanh lọc showbiz hay bảo vệ thuần phong mỹ tục là những động cơ phức tạp về lợi ích và quyền lực.

Việc một nghệ sĩ tấn công một nghệ sĩ khác dưới danh nghĩa công lý phần lớn là biểu hiện của sự cạnh tranh danh tiếng được ngụy trang tinh vi. Trong một thị trường mà sự chú ý của công chúng là tài sản tối thượng, việc hạ bệ một biểu tượng đang đứng đỉnh cao là cách nhanh nhất để phân chia lại thị phần hào quang. Nguy hiểm hơn, các thuật toán truyền thông và dòng chảy tin tức liên tục đã biến các giá trị đạo đức vốn mang tính nội tâm và nghiêm túc thành một thứ "content" câu view béo bở. Đúng sai không còn được phân định bằng sự thấu cảm hay luật pháp, mà bằng số lượng lượt tương tác, lượt chia sẻ và các chiến dịch truyền thông có chủ đích. Đạo đức ở đây đã bị rẻ rúng, trở thành công cụ và vũ khí trong các cuộc chiến giành giật lợi ích.

Lời cảnh tỉnh kinh điển của Chúa Giêsu: “Ai trong các ngươi sạch tội, hãy ném viên đá đầu tiên” khi đặt vào bối cảnh thời đại số đã bị vô hiệu hóa bởi cấu trúc của mạng xã hội. Ở thời đại cũ, hành động ném một viên đá đòi hỏi nỗ lực thể chất, sự đối diện trực tiếp và trách nhiệm cá nhân trước cộng đồng. Người ném đá phải chấp nhận lộ diện và chịu sự phán xét ngược từ những người xung quanh. Sự hổ thẹn cá nhân là rào cản ngăn chặn sự tàn nhẫn leo thang.

Ngược lại, mạng xã hội đã cung cấp một nguồn "đá" miễn phí và vô tận dưới dạng các bình luận mạt sát, các biểu tượng phẫn nộ và các bài viết bóc phốt. Việc ném đá chưa bao giờ dễ dàng và an toàn đến thế khi con người ta có thể ẩn danh sau một màn hình điện thoại. Công nghệ đã triệt tiêu khoảng lặng của sự tự soi xét. Thay vì dừng lại để nhìn nhận lại bản thân như các luật sĩ thời xưa, cư dân mạng ngày nay lập tức rơi vào trạng thái ẢO TƯỞNG CÔNG CHÍNH. Sự hung hăng bầy đàn được khuếch đại theo cấp số nhân khiến mỗi cá nhân cảm thấy hành vi bạo lực của mình là hoàn toàn hợp pháp và hợp đạo đức vì có hàng ngàn người khác đang làm điều tương tự. Họ không còn quan tâm đến bản chất của sự việc mà chỉ muốn tận hưởng cảm giác quyền lực tối thượng của một vị quan tòa được ban phát hình phạt.

Một nghịch lý đau lòng khác trong giới nghệ thuật là sự biến mất của sự đồng cảm nghề nghiệp. Nghệ sĩ, với bản tính nhạy cảm và môi trường làm việc đặc thù, đáng lẽ phải là những người dễ thấu hiểu nhất các áp lực, cám dỗ và góc khuất của nhau. Nhưng khi dòng thác đấu tố diễn ra, lăng kính tàn nhẫn nhất lại thường đến từ chính những người trong cuộc. SỰ THẤU CẢM BỊ TRIỆT TIÊU hoàn toàn để nhường chỗ cho sự phán xét cứng nhắc nhằm làm hài lòng đám đông.

Đồng thời, ĐỊNH NGHĨA VỀ “TỘI” trong thời đại thông tin phẳng đã trở nên vô cùng lỏng lẻo và độc đoán. Tội danh không còn được quy định rõ ràng bởi các văn bản pháp luật hay các chuẩn mực văn hóa lâu đời, mà bị nhào nặn bởi các mảnh vỡ thông tin chưa kiểm chứng, những đoạn video cắt xén mười giây hoặc sự định kiến của thuật toán. Một phát ngôn sơ sẩy, một quan điểm cá nhân khác biệt, hoặc thậm chí là sự im lặng không đúng lúc cũng có thể bị quy kết thành một tội ác đạo đức nghiêm trọng. Văn hóa ứng xử bị đẩy về thời kỳ của các cuộc săn phù thủy cổ xưa, nơi mà sự HOÀI NGHI VÀ LÒNG GHEN GHÉT dẫn dắt công lý.

Bức tranh của Bruce H. Smith trông kệch cỡm vì nó đã lột trần bộ mặt thật của sự đạo đức giả: khi con người ta càng cố tỏ ra công chính bằng cách gào thét và chỉ trích, họ càng trở nên méo mó và mất đi nhân tính. Khoảng lặng duy nhất trong tác phẩm là cái cúi đầu của Chúa Giêsu nhìn xuống đất trống, một hành động từ chối tham gia vào trò chơi bạo lực của đám đông. Đó cũng chính là điều mà văn hóa ứng xử thời mạng xã hội đang thiếu hụt trầm trọng: một khoảng dừng cần thiết để mỗi người tự hỏi liệu mình có thực sự đủ tư cách để định đoạt và dẫm đạp lên cuộc đời của một đồng loại hay không.

NGUYÊN HƯNG

(Trích từ “Đối diện tâm hồn”)

https://www.facebook.com/nguhuart.2024/posts/pfbid0RbHogNB1r8wNDSZEbymz8FrxdMqUJEi4Gg9kFFDmbJ6TartMsNv2hgEDRFKxnZJel

https://www.facebook.com/nguhuart.2024/posts/pfbid0RbHogNB1r8wNDSZEbymz8FrxdMqUJEi4Gg9kFFDmbJ6TartMsNv2hgEDRFKxnZJel

Nguhuart